Soms loop je door een museum en zie je daar prachtige objecten. Ze zijn mooi, verfijnd en roepen een gevoel op. Maar wat als dat object niet alleen maar mooi is, maar ook een functie heeft? Wat als je dat prachtige ontwerp elke dag gebruikt? Dan betreden we het fascinerende terrein van de toegepaste kunst. Het is een wereld waar schoonheid en bruikbaarheid hand in hand gaan, een plek waar het alledaagse een artistieke dimensie krijgt.
Wat is toegepaste kunst eigenlijk?
Je hoort de term vaak vallen. Toegepaste kunst, soms ook wel ‘decoratieve kunst’ genoemd, klinkt misschien wat formeel. Maar in essentie is het heel eenvoudig. Het verwijst naar kunstvormen die zowel esthetische waarde als een praktische functie bezitten. Denk niet alleen aan schilderijen aan de muur, maar aan de stoel waar je op zit, het glas waaruit je drinkt, of het sieraad dat je draagt. Deze objecten zijn ontworpen met oog voor vorm, kleur en textuur, maar ze dienen ook een doel.
Waar ‘zuivere kunst’ – denk aan abstracte schilderkunst of beeldhouwkunst – primair bedoeld is voor contemplatie en esthetische beleving, zoekt toegepaste kunst de brug naar het dagelijks leven. Het brengt kunst naar de mens, in plaats van de mens naar de kunst te laten gaan. Dit maakt het een uniek en levendig onderdeel van onze cultuur. Het is kunst die je aanraakt, gebruikt en leeft.
Het onderscheid met de ‘hoge’ kunst
Vroeger was er een scherp onderscheid tussen ‘hoge kunst’ (schilderkunst, beeldhouwkunst) en ‘toegepaste kunst’. De eerste werd gezien als intellectueel en verheven. De tweede werd soms bestempeld als ‘ambachtelijk’ of minder belangrijk. Gelukkig is dat rigide denken grotendeels verdwenen. Tegenwoordig waarderen we de vakkundigheid en de creativiteit die nodig is om een functioneel object tot een kunstwerk te verheffen. De ontwerper van een lamp of een vaas is net zozeer een kunstenaar als degene die een canvas beschildert.
Wat bepaalt of iets toegepaste kunst is? Het gaat om de intentie van de maker. Als het primaire doel is om een object te creëren dat een taak vervult – bijvoorbeeld het vasthouden van water, het bieden van zitcomfort, of het vertellen van de tijd – maar dit is gedaan met uitzonderlijke aandacht voor vormgeving en materiaalgebruik, dan heb je toegepaste kunst te pakken. Denk aan het ontwerpen van prachtige serviezen of unieke meubelstukken.
De rijke historie van bruikbare schoonheid
De geschiedenis van toegepaste kunst is eigenlijk de geschiedenis van menselijke beschaving zelf. Zodra mensen gereedschappen maakten, begonnen ze deze te versieren. De oudste artefacten die we vinden, zijn vaak al een combinatie van nut en decoratie.
Kijk bijvoorbeeld naar de kunstvormen die we nu vaak onder deze noemer plaatsen: voor inspiratie over kunst aan de muur.
- Keramiek en aardewerk: Van de eenvoudigste pot tot de meest verfijnde porseleinen theeserviezen, altijd al een combinatie van opslag en versiering.
- Textielkunst: Geweven stoffen, tapijten en kleding. Dit beschermt, maar toont ook status en schoonheid door patroon en kleur.
- Metaalbewerking: Sieraden, maar ook architectonische elementen zoals smeedijzeren hekwerken.
- Glaskunst: Prachtige gebrandschilderde ramen die licht filteren, of glaswerk dat schittert op tafel.
Door de eeuwen heen hebben verschillende kunststromingen hun stempel gedrukt op deze objecten. De barok gaf ons sierlijke, overdadige meubels. De Art Nouveau bracht organische, vloeiende lijnen in glas-in-lood en sieraden. En de invloed van de moderne bewegingen is nog steeds voelbaar in hedendaags industrieel ontwerp.
VIDEO: Arttenders presenteert: Wat is Toegepaste Kunst? met Lize
De impact van de industriële revolutie
De industriële revolutie veranderde de dynamiek van toegepaste kunst enorm. Plotseling konden objecten massaal geproduceerd worden. Dit bracht enerzijds een democratisering van mooie spullen teweeg, waardoor meer mensen toegang kregen tot goed ontworpen producten. Anderzijds leidde het tot een vloedgolf van goedkope, smakeloze massaproductie.
Dit zorgde voor een tegenbeweging. Groepen kunstenaars en ontwerpers vochten voor de herwaardering van handwerk en kwalitatief ontwerp. Zij wilden aantonen dat serieproductie niet ten koste hoefde te gaan van schoonheid. Het streven naar een harmonieuze leefomgeving, waarbij elk object zorgvuldig is overwogen, werd de nieuwe drijfveer. Dit is de basis voor veel hedendaags productontwerp en interieurarchitectuur.
Toegepaste kunst in jouw leefomgeving
Je hoeft geen museumbezoeker te zijn om toegepaste kunst te ervaren. Het is overal om je heen. De manier waarop je jouw huis inricht, bepaalt hoe je leeft en je voelt in die ruimte. Jouw keuzes in meubilair, verlichting en zelfs je serviesgoed zijn een vorm van het waarderen van toegepaste kunst.
Wat betekent dit concreet voor jou? Het nodigt je uit om bewuster te kiezen voor de objecten die je dagelijks gebruikt. In plaats van snel iets te kopen omdat het goedkoop is, kijk je naar de vormgeving. Hoe voelt dit materiaal in jouw hand? Hoe draagt dit stuk bij aan de sfeer in jouw kamer? Dit bewuste kiezen is de kern van het waarderen van functioneel design.
Denk eens aan de volgende voorbeelden van toegepaste kunst die je dagelijks tegenkomt:
- De architectuur van het gebouw waar je werkt of woont. Architectuur is immers de grootschalige vorm van toegepaste kunst.
- De esthetiek van jouw smartphone of laptop. Ook hightech apparatuur kent sterke designprincipes.
- Jouw favoriete tas of jas. Kleding is een zeer persoonlijke vorm van toegepaste kunst, die lichaam en vorm omhult.
- Boekontwerp; de manier waarop de lettertypes, papierkeuze en indeling de leeservaring beïnvloeden, en voor meer inspiratie en ideeën voor prachtige kunst kun je hier terecht.
Nuttige bronnen
Hier is een samengestelde lijst van links die je alles vertellen over Wat is toegepaste kunst.
Het belang van de ambachtsman
Hoewel massaproductie een grote rol speelt, blijft de rol van de individuele ambachtsman cruciaal voor de vitaliteit van toegepaste kunst. Denk aan de glasblazer die een unieke vaas blaast of de meubelmaker die een stoel met de hand afwerkt. Deze makers brengen een unieke ziel in hun werk.
Als je op zoek bent naar echt unieke stukken, richt je dan op handgemaakte objecten. Deze stukken dragen vaak de sporen van het maakproces met zich mee. Er zit een verhaal in de imperfecties, de textuur van het hout of de gloed van het metaal. Dit maakt ze vaak waardevoller dan een perfect gereproduceerd fabrieksmodel.
Het ondersteunen van deze kunstenaars helpt de vaardigheden levend te houden. Het verzekert ons ervan dat er ook in de toekomst nog objecten ontstaan die niet alleen voldoen aan een behoefte, maar die ook je ziel raken. Het verrijkt jouw directe omgeving met objecten die echt iets betekenen.
Toegepaste kunst en hedendaags design
Vandaag de dag is de grens tussen kunst en design nog vager dan ooit. Veel hedendaagse ontwerpers spelen bewust met deze dualiteit. Ze creëren objecten die op de rand balanceren tussen een sculptuur voor in de vensterbank en een functionele lamp. Dit spanningsveld zorgt voor innovatie.
Designstromingen van nu focussen vaak op duurzaamheid en ethische productie. Dit betekent dat de ‘hoe’ van het maken net zo belangrijk wordt als het ‘wat’. Een object moet niet alleen mooi zijn en werken; het moet ook op een verantwoorde manier tot stand komen. Dit ecologische aspect is een moderne laag die aan de definitie van hoogwaardige toegepaste kunst wordt toegevoegd.
Door goed te kijken naar de objecten om je heen, of je nu in een modern kantoor of een oud huis bent, zie je dat toegepaste kunst overal de kwaliteit van ons bestaan verhoogt. Het is een stille, maar krachtige manier om schoonheid in je dagelijkse leven te integreren.
Veelgestelde vragen over toegepaste kunst
Wat is het verschil tussen kunstnijverheid en toegepaste kunst?
De termen worden vaak door elkaar gebruikt. Kunstnijverheid richt zich traditioneel meer op de ambachtelijke, handgemaakte objecten zoals keramiek en textiel. Toegepaste kunst is een bredere term die ook modern, industrieel ontworpen functionele objecten omvat. Het gaat beide om schoonheid met een functie.
Is architectuur een vorm van toegepaste kunst?
Ja, zeker. Architectuur is de grootste vorm van toegepaste kunst. Het ontwerpt functionele ruimtes (woningen, kantoren) waarbij esthetiek, materiaalgebruik en constructie samenkomen in een kunstzinnig geheel.
Zijn alledaagse gebruiksvoorwerpen automatisch toegepaste kunst?
Nee. Een willekeurige plastic lepel is een gebruiksvoorwerp. Maar een lepel ontworpen door een bekende ontwerper, waarbij de ergonomie en de materiaalkeuze tot in detail zijn uitgewerkt om een esthetische ervaring te bieden, dat beschouw je als toegepaste kunst of design.
